विलोम शब्द ( vilom shabd )
इस लेख में हम विलोम शब्दों के बारे में जानेंगे।
विलोम की परिभाषा या अर्थ :
इसका मतलब होता है विपरीत या उल्टा। जो शब्द किसी शब्द का उल्टा या विपरीत अर्थ प्रस्तुत करे वो विलोम शब्द कहलाते हैं।
विपरीतार्थक शब्दों को विपर्यायवाची, प्रतिलोमार्थक और विलोम शब्द कहते हैं।
विलोम शब्दों की रचना कई प्रकार से होती है।
कभी पूर्ण रूप से अलग शब्द को विलोम की तरह प्रयोग किया जाता है और कभी उसी मूल शब्द में उपसर्ग लगाकर विलोम शब्द की रचना की जाती है।
विलोम शब्दों की रचना 7 प्रकार से की जाती है
- उपसर्गों द्वारा निर्मित विलोम शब्द
- स्वतंत्र शब्दों द्वारा विलोम शब्द की रचना
- एक साथ आने वाले विलोम शब्द
- अ और अन् के प्रयोग से निर्मित विलोम शब्द
- लिंग परिवर्तन द्वारा निर्मित विलोम शब्द
- प्रचलित शब्दों से विलोम शब्द की रचना
- उपसर्ग के परिवर्तन द्वारा विलोम शब्द का निर्माण
नीचे कुछ उदाहरण दिया जा रहे हैं
काला = गोरा
बड़ा =छोटा
ऊँचा =नीचा
अच्छा =बुरा
रात = दिन
उपरोक्त उदाहरणों से आप समझ गए होंगे की विलोम शब्द कैसे बनाये जाते हैं।
Table of Contents
अ से शुरू होने वाले विलोम शब्द ( vilom shabd )
| शब्द | विलोम | शब्द | विलोम |
| अपकार | उपकार | अमृत | विष |
| अमर | मर्त्य | अमीर | ग़रीब |
| अपेक्षित | अनपेक्षित | अतिवृष्टि | अनावृष्टि |
| अथ | इति | अनुकूल | प्रतिकूल |
| अर्वाचीन | प्राचीन | अल्पज्ञ | बहुज्ञ |
| अर्थ | अनर्थ | अधूरा | पूरा |
| अनुराग | विराग, द्वेष | अक्षर | क्षर |
| अजल | निर्जल | अवलंब | निरालम्ब |
| असली | नकली | अल्पसंख्यक | बहुसंख्यक |
| अल्प | अधिक , बहुत , बहु | अपेक्षा | उपेक्षा |
| अनादर | आदर | अधिक | न्यून, कम |
| अति | अल्प | अनुलोम | विलोम , प्रतिलोम |
| अग्रिम | अंतिम | अत्यधिक | स्वल्प |
| अधम | उत्तम, श्रेष्ठ, महान | अत्यंत | अनत्यन्त |
| अन्तर्मुखी | बहिर्मुखी | अन्तरंग | बहिरंग |
| अनिवार्य | वैकल्पिक | अधोगामी | उर्ध्वगामी |
| असाध्य | साध्य | अंगीकार | अस्वीकार |
| अधोमुखी | ऊर्ध्वमुखी | अवनि | अम्बर |
| अंतर्द्वंद | बहिर्द्वन्द | अज्ञ | विज्ञ |
| अग्नि | जल | अगम | गम |
| अंतिम | प्रथम | अपव्यय | मितव्यय |
| अवलम्ब | निरालम्ब | अचल | चल |
| अर्पण | ग्रहण | अतिथि | आतिथेय |
| असीम | सीमित | अकलुष | कलुष |
| अटल | चंचल | अर्पित | ग्रहित |
| अकर्त्तव्य | कर्त्तव्य | अभिव्यक्त | अनाभिव्यक्त |
| अंकुश | निरंकुश | अगला | पिछला |
| अल्पकालीन | दीर्घकालीन | अभिमानी | निराभिमानी |
| अलभ्य | लभ्य | अवरोध | अनवरोध |
| अकाल | सुकाल | अंशतः | पूर्णतः |
| अन्दर | बाह्य | अधुनातन | पुरातन |
| अधर्म | सधर्म | अभ्यस्त | अनभ्यस्त |
| अतल | वितल | अध्यवसाय | अनध्यवसाय |
| अल्पायु | दीर्घायु | अनुज | अग्रज |
| अचिंतनीय | चिंतनीय | अभ्यास | अनभ्यास |
| अनुरक्त | विरक्त | अदोष | सदोष |
| अवकाश | अनवकाश | अस्त | उदय |
| अग्राह्य | ग्राह्य | अनुग्रह | विग्रह |
| अभिशाप | आशीर्वाद, वरदान | अंधकार | प्रकाश, आलोक |
| अक्रूर | क्रूर | अरुचि | सुरुचि |
| अनुरक्ति | विरक्ति | अवर | प्रवर |
| अनाहूत | आहूत | अमावस्या | पूर्णिमा |
| अनंत | अंत | आग्रह | अनाग्रह |
| अनघ | अघी | अनुर्वर | उर्वर |
| अधिकार | अनधिकार |

आ से शुरू होने वाले विलोम शब्द ( vilom shabd )
| शब्द | विलोम | शब्द | विलोम |
| आकार | निराकार | आचार | अनाचार |
| आकांक्षा | अनाकांक्षा | आना | जाना |
| आलंब | निरालंब | आमिष | निरामिष , सामिष |
| आरोह | अवरोह | आवाहन | विसर्जन |
| आदान | प्रदान | आलोक | अन्धकार, तिमिर |
| आस्था | अनास्था | आकुंचन | प्रसारण |
| आशा | निराशा | आदर | निरादर , अनादर |
| आकर्षक | अनाकर्षक | आस्तिक | नास्तिक |
| आपद | निरापद | आयात | निर्यात |
| आवरण | निरावरण | आरम्भ/आदि | अंत |
| आकाश | पाताल | आकर्षण | विकर्षण , प्रतिकर्षण |
| आरोही | अवरोही | आहत | अनाहत |
| आहार | निराहार | आवर्तक | अनावर्तक |
| आवश्यक | अनावश्यक | आग्रह | दुराग्रह |
| आज़ादी | ग़ुलामी | आतप | निरातप |
| आश्रित | निराश्रित | आरूढ़ | अनारूढ़ |
| आय | व्यय | आविर्भाव | तिरोभाव |
| आडम्बर | निराडम्बर | आधार | निराधार |
| आर्ष | अनार्ष | आगामी | विगत |
| आत्मावलम्बी | परावलंबी | आदृत | अनादृत |
| आसक्त | अनासक्त | आवृत | अनावृत |
| आदिष्ट | निषिद्ध | आधुनिक | प्राचीन |
| आगमन | प्रस्थान , गमन | आबाल | वृद्ध |
| आभ्यंतर | बाह्य | आकम्पित | निष्कंप |
| आहूत | अनाहूत | आध्यात्मिक | भौतिक |
| आर्द्र | अनार्द्र, शुष्क |
इ, ई से शुरू होने वाले विलोम शब्द ( vilom shabd )
| शब्द | विलोम | शब्द | विलोम |
| इधर | उधर | इच्छा | अनिच्छा |
| इति | अथ , आदि | इष्ट | अनिष्ट |
| इच्छुक | अनिच्छुक | इहलोक | परलोक |
| ईश्वर | अनीश्वर , जीव | ईमानदार | बेईमान |
| ईप्सित | अनीप्सित | ईहा | अनीहा |
| ईश | अनीश |
उ से शुरू होने वाले विलोम शब्द ( vilom shabd )
| शब्द | विलोम | शब्द | विलोम |
| उत्तर | दक्षिण | उपयोगी | अनुपयोगी |
| उपचार | अनुपचार | उन्नत | अवनत |
| उपकार | अपकार | उत्कृष्ट | निकृष्ट |
| उन्मीलन | निमीलन | उतरार्द्ध | पूर्वार्द्ध |
| उद्घाटन | समापन | उत्थित | पतित |
| उन्मुख | विमुख | उर्वर | अनुर्वर |
| उत्तरायण | दक्षिणायन | उद्धत | विनत |
| उर्वरा | बंजर | उदार | अनुदार , कृपण |
| उत्तमर्ण | अधमर्ण | उत्कर्ष | अपकर्ष |
| उदयाचल | अस्ताचल | उपादेय | अनुपादेय |
| उग्र | सौम्य | उदगम | विलय |
| उदास | प्रफुल्ल | उच्छिष्ट | अनुच्छिष्ट |
| उन्मूलन | रोपण | उगना | डूबना |
| उपसर्ग | प्रत्यय | उत्तम | अनुत्तम , अधम |
| उद्यमी | निरुद्यमी | उदान्त | अनुदान्त |
| उज्ज्वल | धूमिल | उपस्थित | अनुपस्थित |
| उधार | नगद | उक्त | अनुक्त |
| उपमेय | अनुपमेय | उत्थान | पतन |
| उत्तेजित | शमित | उत्तीर्ण | अनुत्तीर्ण |
| उपेक्षा | अपेक्षा | उत्पत्ति | प्रलय , विनाश |
| उद्देश्य | निरुद्देश्य |
ऊ, ऋ से शुरू होने वाले विलोम शब्द ( vilom shabd )
ऊर्ध्व – अधर
ऊष्मा – शीतलता
ऊंच – नीच
ऋत – अनृत
ऋणात्मक – धनात्मक
ऋद्धि – विपन्न
ऋण – धन
ऋजु – वक्र
ए, ऐ से शुरू होने वाले विलोम शब्द ( vilom shabd )
एकता – अनेकता
एड़ी – चोटी
एकाकी – दुकेला
एकाधिकार – सर्वाधिकार
एषणा – अनैषणा
एकांकी – अनेकांकी
एकश्रुत – बहुश्रुत
एकत्र – विकीर्ण
एकतंत्र – बहुतंत्र
एक – अनेक
एकांगी – सर्वांगीण
एक निष्ठ – सर्वनिष्ठ
एकाग्र – चंचल
ऐश्वर्य – अनैश्वर्य
ऐतिहासिक – अनैतिहासिक
ऐहिक – पारलौकिक
ऐच्छिक – अनैच्छिक
ऐन्द्री – इन्द्र
ओ, औ से शुरू होने वाले विलोम शब्द ( vilom shabd )
ओछा – गंभीर
ओदीच्य – दाक्षिणात्य
ओजस्वी – निस्तेज
ओह – वाह
ओतप्रोत – विहीन
औरस – दत्तक
औरत – आदमी
औदार्य – अनौदार्य
औपचारिक – अनौपचारिक
औषधि – अनौषधि
औचित्य – अनौचित्य
क से शुरू होने वाले विलोम शब्द ( vilom shabd )
| शब्द | विलोम | शब्द | विलोम |
| कुसुम | वज्र | करुण | निष्ठुर |
| कटु | मृदु | कलुष | निष्कलुष |
| कर्मठ | आलसी | क्रूर | सदय |
| कुसंग | सुसंग | कठोर | कोमल |
| काम | निष्काम | कृत्रिम | प्रकृत , स्वाभाविक , नैसर्गिक |
| कुटिल | सरल | कृश | पुष्ट , प्रवृद्ध , स्थूल |
| क्रोध | क्षमा | कुपुत्र | सुपुत्र |
| कीर्ति | अपकीर्ति | कुलदीप | कुलांगर |
| कनिष्ठ | वरिष्ठ , ज्येष्ठ | क्रय | विक्रय |
| कृपा | कोप , अकृपा | कुकृत्य | सुकृत्य |
| कायर | साहसी , निडर | कुसंगति | सत्संगति |
| कड़ा | मुलायम | कलयुग | सतयुग |
| कड़वा | मीठा | कल्पित | वास्तविक |
| कपटी | निष्कपट | कुपात्र | सुपात्र |
| कर्कश | मधुर | कपूत | सपूत |
| कार्य | अकार्य | कदाचित | निश्चित |
| कुरूप | सुरूप | करुणा | क्रूरता , निष्ठुरता |
| क्रमबद्ध | क्रमहीन | कृष्ण | श्वेत , शुक्ल |
| कर्षण | विकर्षण | कदाचार | सदाचार |
| कर्म | अकर्म | कल्पनातीत | काल्पनिक |
| कृतज्ञ | कृतघ्न | कृपणता | उदारता |
| कर्मण्य | अकर्मण्य |